تصور كنيد به صورت آنلاين در حال خواندن نامه‌هاي الكترونيكي خود در يكي از سايت‌هاي ياهو يا جي‌ميل هستيد. فورا يادتان مي‌افتد كه بايد به كسي نامه‌اي بفرستيد. لازم نيست صفحه‌اي كه در حال مطالعه آن هستيد را ترك كنيد و يا با استفاده از ترفندهايي مانند رايت كليك و فرمان Open in New window يك پنجره جديد بازكنيد و منتظر بارگذاري مجدد صفحه شويد. شما فقط مي‌خواهيد يك پنجره جديد باز كنيد كه داخلش نامه خود را تايپ كنيد.

چه نيازي به بارگذاري مجدد آن‌همه اطلاعات جزئي و جنبي (مانند لوگوي سايت، نام آيدي شما و ...) است كه در اطراف اطلاعات اصلي به نمايش درآمده‌اند؟ اي‌جكس همين كار را براي شما مي‌كند. وقتي كه نامه خود را ارسال كرديد نيز فقط همان پنجره بسته مي‌شود و چند بايت براي سايت مقصد ارسال مي‌شود و اينترفيس صندوق پستي نامه‌هاي شما بدون اين‌كه تكان بخورد و يا دوباره به نمايش درآيد همچنان پيش چشم شما و منتظر فرمان بعدي است. در دنياي اي‌جكس دكمه‌هاي Back و Forward مرورگر معني و كاربرد خود را تقريبا از دست مي‌دهند.

همه دكمه‌هاي مورد نياز داخل اينترفيس سايت موجود است. برخلاف جهان Web 1.0، در دنياي اي‌جكس گشت و گذار در وب لزوما خطي نيست. اگر مي‌خواهيد از يك فروشگاه الكترونيكي خريد كنيد، مي‌توانيد محصول مورد نظرتان را به روش drag&drop داخل سبد بيندازيد و با فشردن دكمه نهايي، خريد خود را ثبت كنيد. پيغام ثبت موفقيت آميز سفارش براي شما نمايش داده مي‌شود و كار تمام است. لازم نيست از صفحه الف به صفحه ب و سپس از آنجا به صفحه ج برويد.

اي‌جكس چيست؟
اين واژه را اولين بار جسي جيمز گرت (Jesse James Garrett)، برنامه‌نويسي از شركت Adaptive Path در مقاله‌اي با عنوان <اي‌جكس: رهيافت جديدي در برنامه‌هاي تحت وب> به‌كار برد. اي‌جكس سرنام عبارت Asynchronous JavaScript and XML و به معني تركيب نامتقارن جاوا اسكپريپت و ‌XML است.

چرا نامتقارن؟ چون تركيب اين دو فناوري به شما كمك مي‌كند قسمتي از يك صفحه وب را بروز كنيد بدون اينكه لازم باشد <همزمان يا متقارن> با اين عمل، كل آن صفحه از نو بارگذاري شود. اين عمليات توسط شيء و فرماني به نام XMLHttpRequest انجام مي‌شود كه سال‌ها پيش، هنگام معرفي نسخه 4 مرورگر اينترنت اكسپلورر وارد اين نرم‌افزار شده و به دليل قابليت‌هاي جالبي كه دارد، اين روزها تمام مرورگرهاي معروف و قدرتمند وب مانند فايرفاكس و اپرا از آن پشتيباني مي‌كنند. به كمك اين شي‌ء مي‌توانيد برنامه‌هايي به زبان جاوا اسكريپت بنويسيد كه در پشت صحنه يك صفحه وب اطلاعاتي را به سرور بفرستند و داده‌هايي را دريافت كنند.

اي‌جكس اساسا رهاوردي از دنياي جاوا است و  بار ديگر فناوري جاوا و زبان اسكريپت‌نويسي وابسته به آن را در كانون توجه برنامه‌نويسان قرار داده است. اما خبر خوب اينست كه چون همه پلتفرم‌هاي برنامه‌نويسي وب از قبيلPHP ،ASP.NET و JSP از جاوا اسكريپت و ‌XML پشتيباني مي‌كنند، فناوري اي‌جكس در همه اين پلاتفرم‌ها پياده‌سازي شده و حتي جالب است بدانيد كه تعداد ماژول‌هاي اي‌جكس نوشته شده براي دات نت و ‌PHP بيشتر از انواع جاوايي آن است.

مايكروسافت كه سال‌ها پيش از شيء XMLHttpRequest در نرم‌افزار Outlook Web Access استفاده كرد و جزو اولين ترويج‌دهندگان اين تكنيك به شمار مي‌رود اخيرا نرم‌افزاري به نام Atlas معرفي كرده كه مخصوص برنامه‌نويسي مبتني بر اي‌جكس است. اما چون اي‌جكس بر اساس جاوا كار مي‌كند بديهي است كه جنبش اپن سورس و خيل عظيم برنامه‌نويسان جاوا نيز بيكار نمانده‌ و مي‌كوشند تا دير نشده Ajax را به قلب دنياي نرم‌افزارهاي آزاد بياورند و از انحصاري شدن آن جلوگيري كنند تا اين فناوري به استاندارد جديد وب تبديل شود. به نظر مي‌رسد كه آنها موفق بوده‌اند زيرا حتي پياده‌سازي‌هاي دات نتي اي‌جكس نيز اغلب به صورت اپن سورس است.

مكانيزم Ajax
جسي جيمز گرت در مقاله معروف خود شيوه عمل اي‌جكس را چنين توضيح مي‌دهد: هر عمل از سوي كاربر كه به طور معمول موجب توليد يك تقاضاي HTTP شود به جاي ارسال مستقيم به وب، موجب فراخواني يك فرمان جاوا اسكريپتي و هدايت آن به موتور اي‌جكس مي‌شود. هر نوع پاسخي به كاربر از سوي سرور (مانند كنترل صحت داده‌هاي وارد شده در يك فرم ورود اطلاعات، ويرايش اطلاعات در حافظه و حتي برخي از انواع هدايت كاربر در سايت) نيازي به ارسال يك صفحه جديد به سمت كاربر ندارد و تنها همان قسمتي كه بايد تغيير كند بروز مي‌شود.

به طور سنتي وقتي كاربر فرمي را پرمي‌كند و به سايت ارسال مي‌كند، وب سرور با بارگذاري مجدد يا تازه‌سازي صفحه (refresh) و نمايش يك پيغام و يا نتيجه پردازش اطلاعات، به او پاسخ مي‌دهد و به همين دليل هم وقت سرور براي ارسال كل محتواي آن صفحه گرفته مي‌شود و هم كاربر بايد براي دريافت كامل آن صفحه منتظر بماند؛ كه نتيجه آن كاهش بازده سرور، مصرف پهناي باند و تلف شدن وقت و هزينه است. اما به‌كارگيري تكنيك اي‌جكس اين مشكلات را به طرز قابل‌ملاحظه‌اي كاهش مي‌دهد.